در حالی که دانشگاههای کشور هنوز از شوک حملات اخیر و خسارتهای واردشده به مراکز آموزشی و پژوهشی خارج نشدهاند، اکنون بحران دیگری آرام و بیصدا آموزش عالی را تهدید میکند؛ بحرانی که با اختلال در روند آموزش، توقف پروژههای پژوهشی و محدود شدن ارتباط دانشگاه ایران با جهان، نگرانیهای گستردهای را در میان استادان و دانشجویان ایجاد کرده است.
با آغاز درگیریها و افزایش نگرانیهای امنیتی، بسیاری از دانشگاههای کشور کلاسهای حضوری خود را تعطیل و آموزش را به بستر مجازی منتقل کردند؛ تصمیمی که اگرچه با هدف حفظ امنیت دانشجویان و کارکنان اتخاذ شد، اما در عمل بخش قابلتوجهی از فرآیند آموزش و پژوهش را با اختلال مواجه کرد.
دانشجویانی که تا پیش از این به آزمایشگاهها، کارگاهها، کتابخانهها و امکانات دانشگاهی دسترسی داشتند، حالا تنها با صفحهای خاموش و اینترنتی محدود روبهرو هستند. هرچند در برخی دانشگاهها و برای دانشجویان بومی بخشی از این مشکلات کاهش یافته، اما دانشجویان خوابگاهی همچنان با چالشهای جدی مواجهاند؛ وضعیتی که بهویژه برای دانشجویان تحصیلات تکمیلی و رشتههای فنی، آزمایشگاهی و پژوهشمحور، به معنای توقف واقعی آموزش است.
بسیاری از پروژههای گروهی، پایاننامهها و فعالیتهای آزمایشگاهی عملاً متوقف شدهاند. هرچند در برخی دانشگاهها دسترسی محدودی به اینترنت بینالملل برای دانشجویان فراهم شده، اما دانشجویان خوابگاهی که ناچار به ترک محل تحصیل خود شدهاند و همچنین دانشجویان مناطق روستایی و کمبرخوردار، همچنان با محدودیتهای گسترده دسترسی روبهرو هستند. استادان نیز امکان پیگیری مؤثر روند پژوهشها را از خانه از دست دادهاند.
در برخی دانشگاهها حتی دسترسی به سامانههای داخلی آموزشی نیز با اختلال همراه بوده و دانشجویانی که به شهرهای خود بازگشتهاند، از حداقل امکانات آموزشی محروم ماندهاند. اما شاید بزرگترین ضربه به نظام علمی کشور، محدودیت گسترده اینترنت بینالمللی باشد؛ اتفاقی که به گفته استادان دانشگاه، نهتنها آموزش مجازی بلکه اصل تولید علم را نیز تحت تأثیر قرار داده است.
از زمان اعمال محدودیتهای اینترنتی و فعالسازی اینترانت ملی، دسترسی دانشگاهیان به پایگاههای داده علمی، ژورنالهای بینالمللی، سامانههای ارسال مقاله و حتی ارتباطات ایمیلی با مراکز علمی جهان با اختلال جدی مواجه شده؛ موضوعی که اکنون نگرانی گسترده جامعه دانشگاهی را در پی داشته است.
یکی از اعضای هیأت علمی دانشگاه در استان یزد در گفتوگو با ایسنا میگوید: امروز پژوهش بدون اینترنت معنا ندارد. وقتی استاد و دانشجو نتوانند مقاله دریافت کنند، داده علمی بخوانند یا با نشریات بینالمللی ارتباط داشته باشند، عملاً دانشگاه از چرخه علم خارج میشود. هرچند برخی سایتهای پژوهشی همچنان در دسترس هستند و اینترنت موسوم به پرو برای تعدادی از استادان فعال شده، اما بسیاری از دانشجویان بهدلیل تعطیلی خوابگاهها به شهرستانهای خود بازگشتهاند و عملاً از امکانات دانشگاه دور ماندهاند. بخشی از این دانشجویان نیز ساکن مناطق کمبرخوردار هستند و دسترسی مناسبی به زیرساختهای ارتباطی ندارند.
وی افزود: در این میان، محدودیت دسترسی به ابزارهای نوین آموزشی و پژوهشی نیز بحران را عمیقتر کرده است. امروزه بخش مهمی از آموزش عالی جهان بر پایه زیرساختهای آنلاین، هوش مصنوعی، کلاسهای تعاملی، نرمافزارهای پردازشی و بانکهای اطلاعاتی بینالمللی استوار است؛ زیرساختی که با محدود شدن اینترنت جهانی، عملاً از دسترس بخشی از دانشگاههای ایران خارج شده است.
به گزارش ایسنا اگرچه مسئولان، این محدودیتها را موقت و ناشی از شرایط امنیتی عنوان میکنند، اما بسیاری از استادان و فعالان حوزه آموزش معتقدند ادامه این وضعیت، تبعاتی فراتر از یک اختلال مقطعی خواهد داشت.
منتقدان میگویند محدودسازی گسترده ارتباطات علمی، در عمل دانشگاه را به محیطی ایزوله تبدیل کرده و فاصله علمی ایران با جهان را افزایش میدهد. آنان هشدار میدهند تداوم این روند میتواند به مهاجرت گستردهتر نخبگان، افت کیفیت آموزش عالی و کاهش تولیدات علمی کشور منجر شود. در حالی که برخی استادان منتخب امکان استفاده محدود از اینترنت بینالمللی موسوم به «اینترنت پرو» را دارند، بخش عمده دانشجویان و پژوهشگران همچنان از دسترسی آزاد به شبکه جهانی محروماند؛ وضعیتی که از نگاه دانشگاهیان، نوعی تبعیض علمی و نشانه نادیدهگرفتن نیازهای واقعی آموزش عالی است.
اکنون پرسش اصلی اینجاست؛ آیا دانشگاه ایرانی میتواند در عصر علم دیجیتال، بدون ارتباط آزاد با جهان، همچنان در مدار تولید علم باقی بماند؟
