“اختصاص همه شبکه‌ها و برنامه‌ها حتی رادیو آوا و شبکه نسیم به جنگ، غیرحرفه‌ای و دارای اثرات مخرب برای سلامت روان است”.
د شکاف بین «روایت رسانه‌ای» و «واقعیت زندگی روزمره» به فرسایش سرمایه اجتماعی، کاهش اعتماد عمومی و در نهایت تهدید امنیت ملی منجر خواهد شد.
به گزارش کاوش یزد به نقل از عصرایران، این بخشی از سخنرانی دکتر اکبر نصراللهی کارشناس رسانه و استاد علوم ارتباطات در دانشگاه هاست.
رییس دانشکده علوم اجتماعی ، ارتباطات و رسانه گفت: یکی از تهدیدهای جدی برای سلامت روان جمعی، بزرگنمایی و انتشار اغراق‌آمیز اخبار از توانمندی کشور به نقل از شخصیت‌ها و مقامات خارجی و حتی دشمنان است. این تاکتیک که با عنوان «تاکتیک نقل قول برای اعتبارسازی برای خود یا اعتبار زدایی برای دشمن و رقیب » شناخته می‌شود، در صورت استفاده افراطی، ممکن است به ایجاد انتظارات غیرواقعی و امید کاذب، کوری استراتژیک و افتادن در تله امنیتی دشمن منجر می‌شود.
نصراللهی افزود: این روزها نقل‌قول‌های فراوان از کارشناسان و مسئولان غربی در رسانه ها در مورد توانمندی ایران منتشر می شود؛ نقل‌قول‌های مکرر از اینکه فلان ژنرال یا مقام خارجی گفته است «ایران غیرقابل شکست است» یا « فلان کشور اعتراف کرد که ایران قوی‌ترین هست ، در نگاه اول شاید اعتبارسازی و توصیف تاب آوری بالای کشور به نظر برسد که چندان دور از واقعیت نیست ، اما پرداختن بیش از حد و افراطی به این ماجرا در شرایطی که به آمادگی بیشتری نیاز داریم ، باعث می‌شود که تصور شود کار دشمن تمام است و در مقابل دشمن، به برنامه ریزی و آمادگی بیشتری نیاز نیست ! وقتی مخاطب هر روز می‌شنود که دشمنان ما را قوی و شکست‌ناپذیر خطاب می‌کنند، در ذهنش انتظار صددرصدی از عملکرد همه جانبه کشور شکل می‌گیرد، اما به محض اینکه در زندگی واقعی با مشکل عادی مثل گرانی، نارسایی خدمت یا ضعف قابل حل مواجه می‌شود، دچار سرخوردگی، بی‌اعتمادی و احساس فریب خواهند شد .
رئیس دانشکده علوم اجتماعی ، ارتباطات و رسانه در جمع مدیر و اعضای گروه ارتقای سلامت فرهنگستان علوم پزشکی با هشدار نسبت به یکنواختی محتوای جنگی در رسانه‌ها تأکید کرد حتی در شرایط جنگ، برنامه‌سازی باید متناسب با نیازهای متنوع مخاطبان طراحی شود و همه شبکه‌ها نباید یک مأموریت و یک جنس محتوا داشته باشند.
دکتر اکبر نصراللهی با تأکید بر اینکه سلامت فقط سلامتی جسمی نیست و ابعاد مختلفی از جمله سلامت روانی و اجتماعی را شامل می‌شود، تصریح کرد: در جنگ‌ها، اگرچه تعداد محدودی از افراد دچار آسیب جسمی و مالی می‌شوند، اما سلامت روانی همه مردم باشدت و ضعف متفاوت تحت تأثیر آنی و آتی قرار می‌گیرد،
نویسنده کتاب مدیریت پوشش اخبار در رسانه های حرفه ای گفت در شرایط بحران به ویژه در زمان جنگ، مردم حتی اگر در شرایط عادی با رسانه‌ها قهر باشند، اطلاعات سلامت را از رسانه‌ها دریافت می‌کنند، بنابراین سواد سلامت بدون سواد رسانه‌ای امکان‌پذیر نیست و نیاز متخصصان سلامت و رسانه ها به سواد رسانه ای سلامت ،بیش از دیگران است .
وی با انتقاداز حضور کارشناسان خودخوانده، سلبریتی‌ها و افراد غیرمتخصص در رسانه‌ها افزود: در شرایطی که امنیت روانی مردم در معرض تهدید است، سپردن تریبون به افراد فاقد صلاحیت علمی،خطای حرفه‌ای و تهدید سلامت عمومی است. اظهارنظرهای غیرعلمی، اضطراب را افزایش، اطلاعات نادرست را ترویج می‌دهد و اذهان مردم را دچار اختلال می‌کند.
رییس دانشکده علوم اجتماعی ، ارتباطات و رسانه همچنین با هشدار در مورد غفلت از سواد رسانه ای سلامت و تاثیرات خطاهای رسانه ای بر سلامت مردم در شرایط جنگی گفت یکی دیگر از خطاهای مهم، بالا بردن انتظارات مردم و ایجاد امید کاذب است. اگر روایت‌ها با واقعیت همخوانی نداشته باشد، به ناامیدی و بی‌اعتمادی منجر می‌شود و سلامت روان جامعه را تهدید می‌کند.
نصراللهی با تشکر از زحمات صداوسیما، در عین حال در مورد حجم بالا و یکنواخت محتوای جنگی در همه شبکه‌های رادیویی و تلویزیونی هشدار داد و گفت : اختصاص همه شبکه‌ها و برنامه‌ها حتی رادیو آوا و شبکه نسیم به جنگ، اگرچه اقدام خیرخواهانه است اما غیرحرفه‌ای و دارای اثرات مخرب برای سلامت روان است.
وی افزود: پمپاژ مستمر اخبار هیجانی و یکدست‌سازی محتوای رسانه‌ای بدون در نظر گرفتن آستانه تحمل مخاطب، نوعی «بی‌تعادلی رسانه‌ای» ایجاد می‌کند که می‌تواند به فرسایش روانی جامعه منجر شود؛ همه شبکه‌ها نباید یک پیام واحد و یک جنس محتوا داشته باشند و همانند شبکه های افق و معارف باشند. باید بخشی از ظرفیت صداوسیما برای بیماران، افراد آسیب‌پذیر و زمان استراحت مردم برنامه‌سازی کند. رسانه حرفه‌ای باید توازن، تنوع و مدیریت هیجان را رعایت کند.
نصراللهی با تأکید بر نیاز متقابل «پزشکان به سواد رسانه‌ای» و «رسانه‌ها به سواد سلامت و روان»، تصریح کرد: این دو حوزه بدون هم‌افزایی نمی‌توانند در مدیریت بحران موفق باشند؛ پزشکان باید زبان رسانه را بیاموزند تا پیام خود را مؤثر منتقل کنند و رسانه‌ها نیز باید به دانش سلامت روان مجهز شوند تا از بازتولید اضطراب و خطاهای شناختی در جامعه جلوگیری کنند.
ابعاد سواد رسانه‌ای سلامت
رییس دانشکده علوم اجتماعی ، ارتباطات و رسانه ، سواد رسانه‌ای سلامت را «راهبرد کنشگری فعال، انتقادی، هوشمندانه و مؤثر استفاده از پیام‌های رسانه‌ها» تعریف کرد و گفت: سواد رسانه‌ای سلامت مجموعه مهارت و توانمندی درک محتوا و انگیزه‌های اعلامی و اعمالی تولید و توزیع‌کنندگان پیام، استفاده و بهره‌مندی هوشمندانه، حرفه‌ای، به‌موقع، به اندازه و مستمر از رسانه‌ها، توانایی تشخیص اطلاعات معتبر از غیرمعتبر در حوزه سلامت، تعامل مؤثر با رسانه‌ها، پزشکان و نظام سلامت، و توانایی تحلیل و به‌کارگیری و انتشار مؤثر اطلاعات سلامت است.
نصراللهی با تشریح ابعاد پنج‌گانه سواد رسانه‌ای سلامت گفت: این سواد شامل پنج بعد است؛ شناخت پیام (درک ساختار و محتوای پیام) ، تحلیل انگیزه‌های اعلامی و اعمالی منابع و اهداف تولید و توزیع کنندگان پیام ، نگاه انتقادی (شناسایی رویکردها، راهبردها، تاکتیک‌ها، سوگیری‌ها و دستکاری اطلاعات)، بعد تولید محتوا (توان تولید محتوای مؤثر، به‌موقع، جذاب، جامع، مسئولانه و مستمر)، و بعد رفتاری یعنی توانایی مدیریت مصرف رسانه‌ای صحیح، به اندازه و به موقع.. بدون این مهارت‌ها، جامعه در برابر موج اخبار آسیب‌پذیر می‌شود.
نویسنده کتاب راهنمای پوشش خبری با تشریح نقش های دوگانه رسانه‌ها در حوزه سلامت اظهار داشت: رسانه‌ها می‌توانند تأمین‌کننده سلامت باشند یا تهدیدکننده سلامت؛ اطلاع‌رسانی کنند یا پنهان‌کاری؛ بحران‌زایی کنند یا بحران‌زدایی؛ شبهه ها را رفع کنند یا ایجاد؛ همچنین می‌توانند آرامش‌زایی کنند یا تولید اضطراب کنند.
رئیس دانشکده علوم اجتماعی، ارتباطات و رسانه، تهدیدهای رسانه‌ای در حوزه سلامت در جنگ را چند دسته دانست: تهدید سلامت روان از طریق انتشار گسترده اخبار حمله به زیرساخت‌ها، مدارس و اماکن عمومی که افزایش اضطراب عمومی را به دنبال دارد؛ شایعات درباره کمبود دارو و مواد غذایی که ترس و هجوم برای خرید و ذخیره‌سازی ایجاد می‌کند؛ تحلیل‌ها و اخبار اغراق‌آمیز؛ همچنین اختلال در خواب و ناامنی ذهنی.
وی تهدید سلامت اجتماعی را شامل انتشار اخبار متناقض، دوقطبی‌سازی در شبکه‌های اجتماعی، دوقطبی‌های کاذب، القای ناتوانی نظام در مدیریت بحران دانست که به کاهش اعتماد به رسانه‌ها و مسئولان، تضعیف انسجام اجتماعی و سرمایه اجتماعی منجر می‌شود. همچنین تهدید سلامت رفتاری شامل خوددرمانی، مصرف بی‌رویه داروها، خریدهای هیجانی و بی‌توجهی به توصیه‌های رسمی به دلیل بی‌اعتمادی است. تهدید سلامت شناختی نیز بمباران اطلاعاتی و ناتوانی در تشخیص حقیقت از شایعه است که دشمن با آن اطلاعات اصلی را در سونامی اخبار گم می‌کند.
نصراللهی هشدار داد : شکاف بین «روایت رسانه‌ای» و «واقعیت زندگی روزمره» به فرسایش سرمایه اجتماعی، کاهش اعتماد عمومی و در نهایت تهدید امنیت ملی منجر خواهد شد.
رئیس دانشکده علوم اجتماعی، ارتباطات و رسانه، اهداف مهم در شرایط جنگی و پساآتش‌بس را شامل تثبیت روایت پیروزی و شکست، بالا بردن امید مردم، بالا بردن اعتماد به نفس ملی، بازدارندگی، جلوگیری از تعرض و توسعه فعالیت‌های رسانه‌ای رقبا و دشمنان، بی‌اثر کردن فعالیت رسانه‌ای آنان، و تقویت مسئولیت‌پذیری اجتماعی دانست و تأکید کرد: وقتی مردم امید نداشته باشند، روح و روانشان آزرده می‌شود و نمی‌توانند زندگی عادی داشته باشند.
وی در تبیین راهبرد «هدف، عملکرد و نتیجه» گفت: رسانه‌ها با گفتن مستند اهداف آمریکا و رژیم صهیونیستی (مانند تغییر جمهوری اسلامی، تجزیه ایران، نابودی توان دفاعی، خروج اورانیوم از کشور ، باز کردن تنگه هرمز ) و مقایسه آن با نتایج (انسجام داخلی، حفظ بازدارندگی، شکست دشمن و تن دادن به آتش‌بس و مذاکره) می‌توانند آرامش و رضایت و حال خوب را ایجاد کنند. این روایت اگر مستند، مقایسه‌ای، مستمر، قانع‌کننده و توسط افراد متخصص انجام شود، قطعاً حال مردم را خوب می‌کند.
نصراللهی راهبردهای دیگر را شامل آموزش و ارتقاء سواد رسانه ای پزشکان و فعالان حوزه سلامت، حضور فعال، مستمر، هوشمندانه و نظام‌مند متخصصان سلامت روان در رسانه، تهیه لیست دقیق از متخصصان برای رسانه‌ها، و شبکه‌سازی دانست و تأکید کرد: بخش های سلامت کشور و متخصصان سلامت در مورد روش های ایمن مواجهه مردم با پیام های رسانه ها در زمان جنگ در رسانه‌ها یا روایت ندارند یا روایتشان ناکافی، ناقص، با زبان تخصصی، متعارض، مقطعی و غیراقناعی و غیرهم افزا است. پزشکان باید برای دیگران تولید کنند، به زبان مردم سخن بگویند، در میدان جغرافیایی و رسانه‌ای حضور داشته باشند و نباید منتظر بمانند تا به آنها مراجعه شود.
وی با اشاره به نقش پزشکان و متخصصان سلامت در کمک به مردم در شرایط جنگی افزود: پزشکان می توانند علاوه بر تبیین اطلاعات صحیح مرتبط با سلامت در رسانه ها با توصیه‌های ساده و کاربردی همانند کاهش مصرف اخبار، پرهیز از بازنشر شایعات، دور نگه داشتن کودکان از اخبار خشن، اجتناب از خوددرمانی، حفظ فعالیت‌های روزمره و استفاده از مشاوره تخصصی، پیگیری اخبار از منابع رسمی و معتبر و ارائه مشاوره های روانشناسی ، به حفظ سلامت مردم در شرایط بحران کمک کنند
وی در این خصوص به رسانه‌ها نیز گفت: رسانه‌ها باید از انتشار توصیه‌های پزشکی بدون منبع معتبر خودداری کنند، از دعوت افراد فاقد شرایط علمی اجتناب کنند، تصاویر خشن را با هشدارهای قبلی، از نمای دور و به میزان کم و در صورت ضرورت و در برنامه مناسب منتشر کنند، تناسب محتوا با ساعت پخش را رعایت کنند، و مهمتر از همه، بین دو حق مردم یعنی «حق دانستن» و «حق برخورداری از امنیت روانی» تعادل برقرار کنند. هنر متخصصان و رسانه‌ها باید ایجاد همین توازن باشد.
نصراللهی بر لزوم برجسته‌سازی اخبار امیدزا تأکید کرد و گفت: اخبار امیدزا در کشور کم نیست ؛ اما یا تولید نمی‌شوند یا صحیح، جامع، جذاب و مستمر بازنمایی و روایت نمی‌شوند. حتی در دل تلخ‌ترین رویدادها نیز می‌توان عناصر امید را استخراج کرد. به عنوان مثال در زلزله بم، رسانه‌ها می‌توانستند با نشان دادن خانه‌ای که سالم مانده و تحلیل دلیل سالم ماندن آن، از دل مصائب امید بیرون بیاورند.
رییس دانشکده علوم اجتماعی ، ارتباطات و رسانه با تأکید بر اینکه رسانه‌ها می‌توانند هم عامل آرامش و هم عامل اضطراب باشند، گفت: نوع روایت، انتخاب سوژه، لحن بیان و نحوه بازنمایی تصاویر، مستقیماً بر سلامت روان جامعه اثر می‌گذارد و اگر این مؤلفه‌ها به‌درستی مدیریت نشوند، رسانه خود به بخشی از بحران تبدیل خواهد شد.
به گفته نصراللهی انتخاب سوژه‌های امیدزا ، راستی‌آزمایی قبل از انتشار، مدیریت واژه‌ها، جملات، تصاویر، استفاده از کارشناسان ، لحن و زمان و مکان و حجم و اندازه انتشار و تولید محتوای آموزشی در مدیریت اضطراب و سلامت و رژیم رسانه‌ای بسیار مهم است .
وی با اشاره به تغییر آرایش رسانه‌ای و خروج کنشگری از انحصار گفت: همانند سایر حوزه‌ها، در حوزه سلامت هم مردم دسترسی‌های مختلف دارند و فقط سراغ پزشکان و روان‌شناسان نمی‌روند. افراد غیرمتخصص و غیرمسئول هم به جای متخصصان و مراجع رسمی کنشگری می‌کنند. بنابراین برای صیانت از سلامت مردم، متخصصان و مراجع معتبر باید در شرایط جنگی بیش از گذشته کنشگری فعال، به‌موقع، مستمر و گسترده داشته باشند، نه اینکه مانند گذشته منتظر بمانند تا به آنها مراجعه شود.
نصراللهی درخصوص نبایدهای کنشگری رسانه‌ای متخصصان بخش های سلامت نیز اضافه کرد: نباید سکوت کرد، نباید انفعالی و واکنشی رفتار کرد، نباید ادبیات انتزاعی و غیرقابل فهم برای عموم داشت، نباید مباحث را به بحث‌های آکادمیک صرف بدون ورود به موضوعات روز تقلیل داد، و نباید روایت تک‌بعدی باشد.
نصراللهی با اشاره به پدیده «اینفودمی» و بمباران اطلاعاتی در جنگ‌ها تصریح کرد: جامعه با حجم عظیمی از اخبار درست و نادرست مواجه است و در چنین شرایطی، ناتوانی در تشخیص حقیقت از شایعه، خود به یک بحران تبدیل می‌شود؛ از این‌رو، ارتقای سواد رسانه‌ای سلامت، ضرورت فوری و راهبردی است.
رئیس دانشکده علوم اجتماعی، ارتباطات و رسانه در جمع‌بندی سخنان خود خاطرنشان کرد: اگر رسانه‌ها و نظام سلامت هماهنگ و عقلانی کار کنند و سواد رسانه‌ای سلامت را افزایش دهند، سلامت روان مردم کمتر آسیب می‌بیند و تاب‌آوری ملی و روحی و روانی مردم افزایش پیدا می‌کند. اگر این هماهنگی و تعامل وجود نداشته باشد و سواد رسانه‌ای ارتقا پیدا نکند، حتی بدون جنگ فیزیکی، جامعه دچار بحران سلامت خواهد شد.
وی در پایان تأکید کرد: قطعاً دشمن از همه ظرفیت‌ها استفاده می‌کند و انگیزه‌هایش بیشتر شده است. نباید دشمن را دست کم گرفت. روح و روان مردم بیش از جسم هدف دشمن است و باید با برنامه‌ریزی دقیق و مشارکت مسئولانه از این میدان غفلت نکرد. تأمین سلامت روان مردم در شرایط جنگی، بدون طراحی ینظام منسجم از تعامل میان رسانه‌ها، پزشکان و سیاست‌گذاران امکان‌پذیر نیست.
در این جلسه، دکتر کامران باقری لنکرانی وزیر اسبق بهداشت، درمان و آموزش پزشکی کشور و رئیس گروه ارتقای سلامت فرهنگستان علوم پزشکی، با اشاره به اینکه دشمن موجودیت ، تاب‌آوری و اعتماد ملی را هدف قرار داده است، بر ضرورت دفاع سلامت‌محور، ارتقای سواد رسانه‌ای و مقابله با پدیده اینفودمی تأکید کرد.
